Giả sử bạn vừa bước vào vai trò lãnh đạo, hoặc chỉ muốn ôn lại kỹ năng của mình, và không biết bắt đầu từ đâu. Tôi sẽ bắt đầu từ những điều căn bản, nơi mà mọi thứ nên bắt đầu.
Thomas Aquinas, một trong những triết gia vĩ đại nhất từng có, đã viết từ tận thế kỷ XIII, trong một danh sách 16 lời khuyên ông để lại như chỉ dẫn cho việc tìm kiếm tri thức:
“Hãy vào biển qua những dòng suối nhỏ, đừng đi thẳng, vì chính qua cái dễ mà người ta đến được cái khó.”
Vậy nên đừng vội. Ở đây tôi muốn nói về hai điều: vai trò của sự thấu hiểu bản thân và việc làm một người lãnh đạo thật sự nghĩa là gì.
Hiểu chính mình trước đã
Trước khi muốn lãnh đạo, bạn phải hiểu chính mình trước đã. Bạn sẽ không bao giờ lãnh đạo hiệu quả nếu chưa làm chủ hoàn toàn bản thân. Và vì sao điều đó quan trọng? Nó quan trọng vì lãnh đạo là con đường hai chiều giữa người lãnh đạo và người được lãnh đạo, và khi bạn không hiểu mình, phần lớn phản ứng của bạn sẽ bật ra theo chế độ tự động, nhất là khi có cảm xúc xen vào (và đừng nhầm, sẽ có rất nhiều tình huống như vậy).
Thực tế hơn, hãy bắt đầu bằng cách tự hỏi mình những câu sau và ghi lại câu trả lời:
- Điều gì khiến bạn hào hứng?
- Điều gì khiến bạn bực bội?
- Bạn coi trọng điều gì?
- Bạn ngưỡng mộ những hành vi nào ở người khác?
- Bạn phản ứng thế nào khi căng thẳng?
- Bạn phản ứng thế nào khi vui?
- Điều gì làm bạn thất vọng?
- Bạn học như thế nào?
- Bạn thích nhận feedback theo cách nào?
- Bạn thích một môi trường yên tĩnh hơn hay sôi động hơn?
Sau khi trả lời, hãy bình tĩnh xem lại từng câu và ngẫm xem chúng có thể ảnh hưởng thế nào tới mối quan hệ của bạn với (những) người bạn lãnh đạo. Nhìn vào câu trả lời, bạn có thấy điểm nào rõ ràng cần cải thiện không? Nếu có, đó là gì?
Quan trọng hơn bản thân các câu trả lời là việc nhận ra rằng đây là câu trả lời của bạn, không phải của bất kỳ người nào bạn lãnh đạo. Nói cách khác, điều làm bạn thất vọng có thể không phải điều làm một người bạn lãnh đạo thất vọng. Cách bạn học có thể hoàn toàn khác cách người bạn lãnh đạo học. Điều cốt yếu là luôn nhớ rằng chúng ta làm việc với con người, và con người thì độc nhất và phức tạp. Không có công thức thần kỳ nào để lãnh đạo. Cách tốt nhất để lãnh đạo người này có thể hoàn toàn khác cách tốt nhất để lãnh đạo người kia. Và điều đó không sao cả! Mỗi người được tạo nên từ những nét tính cách riêng, giai đoạn trưởng thành về cảm xúc riêng, niềm tin và giá trị riêng, kỹ năng xã hội riêng, thiên kiến nhận thức riêng. Vậy nên đừng trông đợi một kịch bản dựng sẵn dạy bạn cách lãnh đạo. Và nếu ai đó đang bán cho bạn thứ đó, họ đang nói dối.
Cái thật sự tồn tại là những thực hành lãnh đạo tốt, những framework đã được kiểm chứng, và trong công thức thực thi của chúng luôn tính đến sự riêng biệt của từng người. Bằng không, dù phương pháp là gì, nó cũng chắc chắn thất bại.
Một ví von hay là nghĩ về một đội bóng đá. Huấn luyện viên có thể dạy cả đội luật chơi, các kỹ thuật, cách tốt nhất để làm A hay B. Nhưng trong một trận thật, đội luôn phải thích ứng với đối thủ. Lối chơi rất hiệu quả với đội này có thể là một thảm họa với đội khác. Và đừng hiểu lầm, không phải người bạn lãnh đạo là đối thủ của bạn. Điểm mấu chốt ở đây là hiểu rằng không có viên đạn bạc nào và không có công thức dựng sẵn nào, và một trong những kỹ năng quan trọng nhất của bất kỳ người lãnh đạo nào sẽ luôn là sự thích ứng.
Định nghĩa người lãnh đạo
Đã hiểu vai trò của sự thấu hiểu bản thân, giờ ta đi tìm người lãnh đạo là gì, và cụ thể hơn, điều gì làm nên một người lãnh đạo giỏi.
Một cuốn từ điển đưa ra hai định nghĩa khá thú vị cho người lãnh đạo:
- Người có quyền quyết định, có quyền khiến người khác phục tùng;
- Người có khả năng gây ảnh hưởng lên ý tưởng và hành động của người khác.
Dù cùng định nghĩa một thứ, rõ ràng là hai cái chỉ tới những cách lãnh đạo rất khác nhau. Cái đầu gần như là lối “chỉ huy và kiểm soát”, nơi ai có quyền thì ra lệnh, ai biết điều thì tuân theo. Cái thứ hai chỉ tới một người lãnh đạo mang tính truyền cảm hứng hơn: “người có khả năng gây ảnh hưởng”. Để ý rằng khả năng gây ảnh hưởng không chỉ phụ thuộc vào người lãnh đạo, mà còn vào người được lãnh đạo. Một người thích được lãnh đạo bằng những mệnh lệnh trực tiếp, thực tế có thể chẳng bận tâm tới việc có một người lãnh đạo truyền cảm hứng, và chắc chắn không bận tâm người lãnh đạo có khả năng gây ảnh hưởng hay không. Với kiểu người đó, bạn là người lãnh đạo, và thế là đủ.
Để hai lối tiếp cận rõ hơn một chút, ta có thể nghĩ về môi trường quân đội như một ví dụ tốt về nơi có những người lãnh đạo nắm quyền quyết định. Tất cả tùy vào cấp bậc: ai cấp cao hơn thì chỉ huy ai cấp thấp hơn. Đương nhiên, đây chỉ là một sự đơn giản hóa cho mục đích minh họa, và trong quân đội hoàn toàn có thể có những người lãnh đạo thuộc định nghĩa thứ hai, với khả năng gây ảnh hưởng lên ý tưởng và hành động.
Và đừng nghĩ rằng có định nghĩa nào là sai. Cả hai đều đúng và, một cách tương đối, chính xác. Điểm chính là hiểu rằng cách lãnh đạo phải là kết quả của một thỏa thuận giữa người lãnh đạo và người được lãnh đạo. Vì lãnh đạo luôn có sự tham gia của nhiều hơn một người, còn gì công bằng hơn việc mọi người cùng đồng thuận về hình thức được chọn.
Vậy nên hãy tự hỏi mình: một người lãnh đạo giỏi với bạn là như thế nào?
Sau đó, đặt cùng câu hỏi đó cho những người bạn lãnh đạo. Để mọi người thoải mái hơn, hãy cho họ trả lời ẩn danh, trong một biểu mẫu đơn giản.
Khi đã có câu trả lời của mọi người, hãy rút ra những từ chung (hoặc để sẵn các lựa chọn định trước để chọn) và nhìn xem những từ nào lặp lại nhiều nhất. Có thể bạn sẽ có một kết quả kiểu như thế này:
Nếu từ lặp lại nhiều nhất là “truyền cảm hứng”, hay gì đó gần như vậy, thì đó cho bạn một ý niệm tốt về kiểu lãnh đạo mà đội của bạn ưa thích.
Sau khi phân tích câu trả lời của họ, hãy so với câu trả lời của bạn. Người lãnh đạo và người được lãnh đạo có đồng điệu về cách lãnh đạo không?
Bắt đầu từ đâu
Trước bất kỳ kỹ thuật hay framework nào, hãy bắt đầu từ chính bạn. Bình tĩnh đọc lại câu trả lời của bạn cho những câu hỏi phía trên và thử nhận ra chúng ảnh hưởng thế nào tới mối quan hệ của bạn với những người bạn lãnh đạo.
Và, như một bài tập, hãy ghi lại cảm xúc của bạn khi đang làm việc. Để ý bạn phản ứng thế nào với những gì xảy ra và những cảm xúc nào chúng khơi lên trong bạn. Đó là chất liệu quý để bạn hiểu mình hơn. Lãnh đạo không có vạch đích; đó là sự hoàn thiện liên tục, và nó bắt đầu từ người lãnh đạo. Sau khi bắt đầu từ chính mình, nền móng tiếp theo là đội, và nó đứng trên một điều: sự tin tưởng là nền tảng của những đội nhóm tốt.